درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانه‌ای کلاس دهم

همان‌طور که مشاهده می‌کنید، هر کس برای چگونگی انتخاب و چینش خبرها بر اساس دیدگاه‌ها و ارزش‌های خود عمل کرده است؛ مثلاً کسی که اخبار سیاسی داخلی را مهم‌تر می‌داند، نسبت به کسی که ورزش برایش ارزشمند است از ترتیب متفاوتی برای چینش اخبار و اختصاص زمان استفاده کرده است.

دروازه‌بانی خبر

تجربه‌ای که شما در خصوص گزینش، چینش و پردازش چند خبر از بین تعداد زیادی از اخبار داشتید، نمونۀ بسیار ساده‌ای از دروازه‌بانی خبر است. شما در نقش عضو شورای سردبیری یک بخش خبری در تلویزیون ظاهر شدید و مانند دروازه‌بان بین منبع و گیرنده خبر، تعیین کردید چه خبرهایی انتخاب و یا رد شوند و اینکه خبرهای انتخابی چگونه چینش و پردازش شوند. در بررسی سه روزنامه نیز تأثیر دروازه‌بانی خبر را در موقعیت واقعی تحلیل کردید. تصویر زیر مدلی از دروازه‌بانی خبر را نشان می‌دهد.

واقعیت این است که هر رسانۀ ارتباط جمعی، اعم از روزنامه، رادیو، تلویزیون و... باید در بین حوزۀ گسترده‌ای از داده‌های خبری و اطلاعاتی که دنیای امروز درگیر آن است، دست به گزینش بزند، زیرا هرگز قادر نیست تمامی حوادث و اطلاعات را منعکس نماید.

دروازه‌بانی، فرایند گسترده‌ای از کنترل اطلاعات، شامل تمام جنبه‌های رمزگذاری پیام، نه فقط انتخاب، بلکه ممانعت از نشر، انتقال، شکل‌دهی، ارائه و عرضه، تکرار، زمان‌بندی در طول مسیر انتقال از منبع به گیرنده است. به عبارتی دیگر، دروازه‌بانی شامل تمام جنبه‌های انتخاب، نگهداشتن و کنترل پیام است.

- به کمک همکلاسی‌های خود ارزش‌های حاکم بر هر روایت رسانه‌ای را بیان کنید. چه دیدگاه‌هایی در هر کدام از روایت‌ها نادیده گرفته شده است؟

برجسته‌سازی چیست؟

یکی دیگر از راهکارها و شیوه‌هایی که رسانه‌ها در انتقال پیام به‌کار می‌گیرند برجسته‌سازی است. استخراج یک پیام از میان دیگر پیام‌ها یا از میان عبارت‌های یک پیام؛ در حالی‌که موضوعات دیگر مطرح شده از سوی رسانه، کوچک و کم ‌اهمیت جلوه کند، برجسته‌سازی نام دارد.

برجسته‌سازی در هر کدام از رسانه‌های جمعی، به شیوه‌ای خاص انجام می‌شود. به عنوان مثال، برجسته‌سازی یک خبر در مطبوعات با استفاده از فنون صفحه‌بندی، اندازه عنوان، استفاده از عکس، نقش، طرح و جایگاه خبر در صفحه انجام می‌شود. در رادیو، برجسته‌سازی با اولویت‌دهی در ترتیب شنیدن خبر، میزان زمان اختصاص داده شده به آن و نیز تغییر در لحن و صوت گوینده انجام می‌شود.

در تلویزیون، برجسته‌سازی خبر با اولویت دادن به خبر، استفاده از خلاصه خبر، میزان زمان اختصاص داده شده، استفاده از عکس، دستانه (اسلاید)، فیلم و... صورت می‌گیرد.

تمام تلاش رسانه‌ها در بهره‌گیری از برجسته‌سازی (با توسل به ابزارها و روش‌های مختلف)، هدایت مخاطبان و افکار عمومی به این سمت است که به چه موضوعی بیش از سایر موضوعات توجه کرده و در مورد آن فکر کنند.

دروازه‌بانی خبر در رسانه‌های اجتماعی

در گذشته بیشتر مردم خبرهای خود را از روزنامه، رادیو و تلویزیون دریافت می‌کردند. در این رسانه‌ها خبرنگاران و سردبیران بررسی می‌کردند که کدام خبر منتشر شود، چگونه منتشر شود و کدام خبر منتشر نشود. امروزه با گسترش تلفن همراه هر کاربر می‌تواند در چند ثانیه خبر، عکس یا فیلم منتشر کند. به همین دلیل، دروازه‌بانی خبر دیگر فقط در اختیار خبرنگاران و سردبیران نیست؛ بلکه افراد و عواملی دیگر نیز در دیده شدن یا دیده نشدن خبرها نقش دارند.

الف) الگوریتم‌ها: الگوریتم، برنامه نیست، بلکه مدلی است که توسط یک برنامه یا شبکه اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برنامه‌های کاربردی و شبکه‌های اجتماعی، رفتار کاربران را براساس الگوریتم‌های ویژه خود بررسی می‌کنند. آنها با توجه به اینکه چه مطالبی را بیشتر می‌بینید، می‌پسندید یا برای دیگران می‌فرستید، حدس می‌زنند به چه موضوعاتی علاقه دارید و همان نوع محتوا را بیشتر به شما نشان می‌دهند.

ب) کاربران: هر بار که خبری را بازنشر می‌کنید، برای آن نظر می‌نویسید یا آن را می‌پسندید، در گسترش آن نقش دارید؛ بنابراین شما نیز یک دروازه‌بان خبر محسوب می‌شوید.

ج) صاحبان سکوها: شرکت‌هایی که شبکه‌های اجتماعی را اداره می‌کنند (با برخی از آنها در فعالیت گروهی صفحۀ 77 آشنا شدید)، با تعیین قوانین، ممکن است برخی محتواها را حذف، محدود یا برچسب‌گذاری کنند که به این ترتیب بر جریان انتشار خبر تأثیر می‌گذارند.

د) صفحه‌های پرمخاطب و افراد تأثیرگذار : وقتی یک صفحه یا فردی مشهور، خبری را منتشر یا دربارۀ آن اظهارنظر می‌کند، احتمال دیده شدن آن خبر بسیار بیشتر می‌شود؛ حتی ممکن است خبرهای مهم‌تر کمتر دیده شوند.

این نوع دروازه‌بانی خبر دارای پیامدهایی است، به‌طور مثال:

اگر الگوریتم‌ها فقط مطالب مورد علاقۀ ما را نمایش دهند، به‌تدریج بیشتر با دیدگاه‌های مشابه خودمان روبه‌رو می‌شویم و فرصت آشنایی با نظرهای متفاوت را از دست می‌دهیم و به عبارت دیگر در حباب اطلاعاتی محصور می‌شویم.

در فضای سایبر، بسیاری از خبرها بدون بررسی حرف‌های منتشر می‌شوند. به همین دلیل احتمال انتشار شایعه، اطلاعات نادرست یا خبر جعلی بیشتر است و ممکن است در مدتی کوتاه میان افرادی زیاد پخش شود. آنها می‌دانند چه موقع باید روش‌های محاسبه‌ای احتمالات در موقعیت‌های ترکیبی را با داشتن احتمالات وقایع مستقل یا موقعیت‌های انحصاری دوطرفه به کار برند و از این روش‌ها به نحو مناسب در حل مسائل استفاده می‌کنند.

رسانۀ بی‌طرف؟!

بسیاری از خبرگزاری‌ها و شبکه‌های خبری، خود را کاملاً بی‌طرف می‌دانند و می‌گویند در ارائۀ اخبار، بدون تعصب و جهت‌گیری عمل می‌کنند. اما آیا این مسئله ممکن است؟ هر تولیدکنندۀ رسانه‌ای باید برای تولیدات خود به انتخاب دست بزند. این انتخاب‌ها بازتابی از ارزش‌ها و دیدگاه‌های تولیدکنندگان رسانه‌ای است و فقط به اخبار منحصر نیست و در مورد همۀ تولیدات رسانه‌ای مصداق دارد.

برای مثال، در اسناد لانۀ جاسوسی یکی از جاسوسان امریکایی در تحلیلی که برای مقامات بالادستی خود از وضعیت رسانه‌ها ارائه می‌دهد، از گسترش اخبار فارسی‌زبان شبکۀ رادیویی صدای امریکا (VOA) و پخش فیلم‌های امریکایی که حامل فرهنگ‌های غیراخلاقی امریکا در تلویزیون ایران است، ابراز خرسندی می‌کند.

توجه به این مسئله که بخش فارسی‌زبان صدای امریکا در سال 1980 (1359 میلادی) یعنی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، برنامه‌های فارسیزبان خود را به مدت یک ساعت افزایش می‌دهد، بیانگر این مطلب است که رسانه‌ها به‌خصوص رسانه‌های وابسته به دولت‌های مستبد نمی‌توانند بی‌طرف باشند و از مهم‌ترین ابزارهای نفوذ فکری و فرهنگی در جوامع هدف به‌شمار می‌آیند.

در سندی که توسط لینگن کاردار موقت سفارت امریکا و جاسوس این کشور در ایران، برای «برژینسکی» مشاور امنیتی کارتر، رئیس‌جمهور وقت امریکا، تدوین شده، اینگونه آمده است:

«کسانی که با (امام) خمینی می‌جنگند و مخالفان نظام جمهوری اسلامی، می‌خواهند خبرها را از صدای امریکا کسب کنند. شما می‌توانید از نفوذ خود در صدای امریکا استفاده کرده و از راه تأکید بیشتر روی مشکلات مهم آنها و بازگو کردن علل آن، عکس‌العمل سریع‌تری برای مقاومت و تقابل ایجاد کنید. من میدانم این کار، کار ناچیزی است، ولی از نظر روانشناسی اثر فوق‌العاده‌ای دارد و بسیاری از افراد مخالف نظام جمهوری اسلامی به میزان همدردی و همفکری ما از طریق این صدا پی می‌برند.»

در این سند می‌بینیم که برای رسانۀ مذکور، راهبردهایی مانند تأکید بر مشکلات ایران و ربط دادن آنها به مقاومت مردم در مقابل استبداد و مسائلی از این قبیل توصیه شده است تا با ترویج اینگونه اخبار سفارشی، مردم را از گفتمان استکبارستیزی و آزادی‌خواهی مأیوس کند.

یک بار دیگر صفحۀ عنوانی فصل سوم را مشاهده کنید. قرار بود در این فصل شما تحلیل تولیدات رسانه‌ای را با دو سؤال از سؤالات کلیدی سواد رسانه‌ای تمرین کنید؛ همان سؤال‌هایی که با علامت مشخص شده است. اگر با مطالعۀ متون و فعالیت‌های این فصل تا حدودی «توانایی تشخیص فرستنده/ ارتباطگر و اهداف او را در فرستادن پیام رسانه‌ای» به دست آورده‌اید در جهت هدف اصلی آن گام برداشته‌اید.